Kategorie
Artykuły

175 lat historii Stoczni Gdańskiej

Królewska Baza Korwet

   Rok 1844, połowa XIX wieku, jeszcze na cztery lata przed wydarzeniami Wiosny Ludów. Gdańsk Danzig jest częścią Królestwa Prus, twierdzą o randze państwowej i portem morskim. Ważne w regionie miasto z 58 tysiącami mieszkańców przepełnione jest zabytkami i pamiątkami z dawnych wieków, lecz na początku procesu industrializacji brakuje tu struktur przemysłowych podobnych do tych na zachodzie kontynentu. Stare miasto o rodowodzie kupieckim ma problemy z modernizacją swojego portu i rzemieślniczej gospodarki, ale powstanie Przełomu Wisły na kilkanaście kilometrów przed miastem we wsi Górki na wiosnę 1840 roku zdaje się być dobrym znakiem. Kanały portowe w mieście straciły nurt, a woda stała się spokojna, dlatego odtąd Nowy Port zyskał w oczach zachodnich kupców i powoli zaczyna się rozrastać.

"Amazone - królewska pruska Korweta z dwunastoma osiemnastofuntowymi działami". "Illustrirte Zeitung", wydanie z 8 marca 1845 r. Zbiory Monachijskiego Centrum Digitalizacji.

   Przemysł szkutniczy w Gdańsku miał swoje początki już w średniowieczu i rozwinął się we wczesnej nowożytności. Jednak teraz, w czasie zastoju gospodarczego i przywiązania mieszkańców do starych łodzi drewnianych, budowa nowoczesnych statków o napędzie parowym i z metalowym kadłubem nie budziła zainteresowania, a raczej sprzeciw. Równocześnie władze Królestwa Prus poszukują stałej lokalizacji dla okrętu szkolnego Pruskiej Marynarki Wojennej Preußische Marine o nazwie Amazonka Amazone. Zwodowana została ona rok wcześniej w jednej z prywatnych stoczni w Szczecinie i służyć miała szkoleniu nowych kadr. Ogromne braki w tej materii miały ukazać się dopiero za kilka lat, ale decyzja o znalezieniu miejsca na bazę zimową dla tej jednej jednostki była przesądzona już od maja 1844 roku. Gdańsk ogłoszono najlepszą lokalizacją nie z tego względu, że działała tu najstarsza Szkoła Nawigacyjna w państwie pruskim (gdyż miała ona już w tym czasie swoje odpowiedniczki w kilku innych miastach portowych), ale w głównej mierze przez dostęp do szerokiej, a osłoniętej Zatoki Gdańskiej, która była idealną przestrzenią na ćwiczenia.

   Na przedpolu twierdzy gdańskiej od strony północnej znajdował się pas ziemi podzielony małymi kanałami, którego brzeg miał bezpośredni kontakt z korytem Martwej Wisły. W dniu 26 sierpnia 1844 roku dokładnie 5 mórg ziemi na wschód od ujścia Kanału Rufowego Hecker Graben stało się własnością państwa. Inwestycja w Królewską Bazę Korwet Königlichen Korvetten Depotplatz była bardzo trafiona, lecz praktycznie niewystarczająca dla Pruskiej Marynarki Wojennej, która nie była rozbudowywana przez ostatnich sto pięćdziesiąt lat i liczyła ówcześnie jedynie dwa okręty. Od południa baza chroniona była przez fortyfikacje śródmieścia Gdańska z XVII wieku, a od strony północnej przez umocnienia na wyspie Ostrów Holm. Po podwyższeniu i osuszeniu bagnistego terenu rozpoczęto stawianie prowizorycznej zabudowy: pierwszych szop materiałowych i małych warsztatów naprawczych oraz zaplecza administracyjnego. Centrum bazy stanowił jednak basen łodziowy, gdzie bezpiecznie cumować mogły okręty szkolne. Widoczne na rycinie obok zabudowania obowiązywał jednak warunek bezwzględnego demontażu w przypadku ataku na twierdzę gdańską, stąd były to tylko lekkie konstrukcje szachulcowe, drewniano-gliniane. Korweta Amazone zawinęła do bazy w Gdańsku po powrocie z wód Lewantu w październiku 1844 roku.

Królewska Baza Korwet. Fragment mapy Gdańska z 1849 roku ze zbiorów BG PAN.

Podjęcie produkcji okrętowej

   W latach 1848-1851 miała miejsce tak zwana pierwsza wojna o Szlezwik, która była konfliktem pomiędzy Królestwem Danii a państwami niemieckimi, które walczyły o swoje zjednoczenie w okresie Wiosny Ludów. Silne militarnie Królestwo Prus miało przewagę na lądzie, ale nie było w stanie prowadzić wojny na morzu, przez co konflikt nie został w końcu rozstrzygnięty. Nowa doktryna wojskowa rozbudowy Pruskiej Marynarki Wojennej miała dać zdolność królestwu chociażby na skuteczną obronę swoich brzegów. Pierwszym okrętem wojennym o napędzie maszynowym, jaki powstał w ramach tego projektu, została symbolicznie nazwana korweta Gdańsk Danzig – parowy bocznokołowiec z pomocniczym ożaglowaniem.

   Miejscem jej budowy została wybrana Królewska Baza Korwet w Gdańsku, której przestrzeń została przystosowana do samodzielnej budowy jednostek wodnych, mimo że władzę nad zakładem produkcyjnym dzierżyli wojskowi inżynierzy lądowi nie znający się na budowie okrętowej. Przy budowie pierwszej jednostki brali udział Johann Wilhelm Klawitter i Carl Felix Devrient, lokalni przemysłowcy, którzy posiadali własne zakłady szkutnicze w mieście. Obok basenu zimowego powstała pochylnia półdokowa do budowy drewnianych kadłubów o ujściu zamkniętym śluzą. Posiadała ona przenośny dach z płótna żaglowego chroniący budowniczych i samą konstrukcję przed opadami atmosferycznymi. Dotychczasowa Królewska Baza Korwet stała się w ten sposób faktycznie zakładem stoczniowym, a przytoczona korweta SMS Danzig zwodowana została w połowie listopada 1851 roku. Do jej wyposażenia posłużył pierwszy na tym terenie żuraw stoczniowy ustawiony na nabrzeżu przy Kanale Rufowym. Konstrukcja służyła do stawiania masztów żaglowców i dźwigała do 30 ton. W połowie lat 50. XIX wieku baza-stocznia dysponowała już własnym magazynem na drewno oraz od 1853 roku pierwszym w historii Królestwa Prus nowoczesnym drewnianym dokiem pływającym, pozwalającym wyciągnąć jednostki ponad lustro wody w celu ich naprawy. Na zlecenie Pruskiej Marynarki Wojennej zbudował go w swojej stoczni Klawitter.

"Korweta parowa Jego Mości Gdańsk - 12 dział, 400 koni mechanicznych". Litografia ze zbiorów Narodowego Muzeum Morskiego w Londynie.

Stocznia Królewska w Gdańsku

Stocznia okrętowa Królewskiej Marynarki Wojennej w Gdańsku. Fragment mapy Gdańska z 1854 roku ze zbiorów Kujawsko-Pomorskiej Biblioteki Cyfrowej.

   W roku 1853 nastąpił kolejny krok w stronę rozbudowy Pruskiej Marynarki Wojennej – Królestwo Prusy zakupiło od państwa Oldenburg ziemię nad Zatoką Jadebusen, częścią Morza Północnego. Oprócz stoczni dla tego zlewiska, powstała tam baza dla wszystkich jednostek pruskich, które poruszały się pomiędzy niemieckimi portami na Morzu Północnym. Z czasem rozwinęły się tam także duży port i kompleks koszar, rozwinięte następnie do całego miasta nazwanego Wilhelmshaven. W roku 1854 obie stocznie państwowe otrzymały nazwę i rangę Stoczni Królewskich Königliche Werft i oficjalnie przeszły pod zarząd admiralicji Pruskiej Marynarki Wojennej. Równocześnie port gdański został ogłoszony Bazą Marynarki dla całego Morza Bałtyckiego Marinestation der Ostsee.

   Gdańska baza-stocznia naturalnie została rozbudowana jeszcze raz, a produkcja drewnianych jednostek poszerzona, przy czym dodatkowym wsparciem było intensywne uprzemysłowienie całego kraju w tym czasie. Do końca lat 50. XIX wieku na dokupionych sąsiednich gruntach pojawiły się kolejne budynki warsztatowe i magazynowe, większy budynek administracyjny i kreślarnie. Ważne dla pracy z pierwszymi elementami metalowymi stosowanymi do budowy statków odlewnia i kotlarnia z czasem rozbudowane zostały także o małe warsztaty artyleryjskie oraz stacje prób łańcuchów. Dla doku pływającego powstało osobne, przystosowane do tego celu nabrzeże. Zorganizowano drugą i trzecią pochylnię oraz przekopano dodatkowy kanał, który miał wspomóc w wyciąganiu drewna konstrukcyjnego spławianego Wisłą. W roku 1859 Stocznia Królewska w Gdańsku zatrudniała 179 pracowników, dzięki czemu była jednym z największych miejsc pracy w regionie. Pomimo budowy dobrych jednostek i sprawnej naprawy tych już wykorzystywanych, wciąż zajmowała ona jednak jedynie lekkie budynki szachulcowe, które były rozlokowane dość chaotycznie.

Dalsze losy zakładu

   W czasie niemieckich wojen zjednoczeniowych z lat 60. XIX wieku rola Stoczni Królewskiej w Gdańsku była bardzo zmienna i w pewnym momencie groziła jej nawet likwidacja. Obok siostry z Wilhelmshaven w roku 1867 pojawiła się także trzecia bliźniaczka z Kilonii (mieście portowym leżącym w Holsztynie, uzyskanym przez Prusy od Danii po drugiej wojnie o Szlezwik), która równocześnie przejęła rolę głównego portu Pruskiej Marynarki Wojennej dla Morza Bałtyckiego. Po proklamacji Cesarstwa Niemieckiego w roku 1871, w początku lat 70. XIX wieku wszystkie trzy stocznie podniesione zostały do wyższej rangi – o tym jak do tego doszło przeczytać można w dedykowanym artykule. Stocznie Cesarskie Kaiserliche Werft w Gdańsku, Wilhelmshaven i Kilonii produkowały już nie tylko dla Królestwa Prus, ale szerzej dla Marynarki Cesarskiej Kaiserliche Marine, która służyła całej II Rzeszy. Wszystkie trzy stocznie weszły w nowy etap rozbudowy i produkcji, w Gdańsku zaś w latach 70. XIX wieku powstawać zaczęły pierwsze stałe i solidne budynki ceglane, które systematycznie wyparły wcześniejszą lekką zabudowę. Stocznia Cesarska w Gdańsku, jako najmniejszy z tych trzech zakładów, zajmowała się budową prostszych i mniejszych konstrukcji (przede wszystkim łodzi torpedowych), ale w roku 1906 otrzymała nowe zadanie. Jako pierwsza stocznia w Niemczech Stocznia Cesarska w Gdańsku podjęła się seryjnej budowy okrętów podwodnych – U-bootów. W roku 1908 jako pierwszy zwodowany został okręt o oznaczeniu U-2.

   Po zakończeniu I wojny światowej i po powołaniu Wolnego Miasta Gdańska jako strefy zdemilitaryzowanej (obszar miasta i portu obejmował zakaz składowania i produkcji broni, w tym także okrętów wojennych) nastąpiło przejęcie przez aliantów Stoczni Cesarskiej w Gdańsku jako niemieckiego mienia państwowego. W roku 1922 w jej miejsce powołana została nowa instytucja – cywilna spółka akcyjna o mieszanym udziale kapitału brytyjskiego, francuskiego, gdańskiego i polskiego. Międzynarodowe Towarzystwo Budowy Statków i Maszyn posługiwało się także nazwą Gdańskie Stocznia i Warsztaty Kolei Żelaznej Danziger Werft und Eisenbahnwerkstätten, gdyż obejmowało również teren warsztatów naprawy taboru kolejowego leżących po drugiej stronie Martwej Wisły na Przeróbce (dziś Zakłady Naprawcze Taboru Kolejowego i Miejskiego). W końcu lat 30. XX wieku dotychczas cywilna Stocznia Gdańska Danziger Werft podjęła się budowy dla nazistowieskiej III Rzeszy nowej generacji U-boot’ów typu VII C i XXI, która trwała do marca 1945 roku.

   Po II wojnie światowej i przekazaniu Gdańska stronie polskiej, ten teren stoczniowy zorganizowany został w nowe Przedsiębiorstwo Państwowe Stocznia nr 1, ważną część Zjednoczenia Stoczni Polskich. W roku 1947 w jej miejsce, przy przyłączeniu także pobliskiego terenu dawnej prywatnej Stoczni Ferdynanda Schichaua (nazwanej po roku 1945 Stocznią nr 2), powstała lepiej obecnie znana Stocznia Gdańska. Władze komunistyczne chlubiły się już wtedy ponad stuletnią tradycją i doświadczeniem budowy okrętów w tym miejscu. W początku lat 60. XX wieku była to piąta stocznia na świecie i pierwsza w klasie stoczni rybackich. Było to zwieńczenie całego przemysłu krajowego Polski Ludowej, które było oczkiem w głowie rządzących. W latach 1967-1990 Stocznia Gdańska posiadała patrona w osobie Włodzimierza Lenina. W czasie strajków w roku 1980 było to miejsce narodzin społecznego ruchu Solidarności, który z czasem przyczynił się do zapoczątkowania zmian politycznych w tej części Europy. Zakład ten działał nieprzerwanie do roku 1996, a obecnie na terenie dawnej Stoczni Gdańskiej im. Lenina znajduje się kilkadziesiąt niezależnych podmiotów o różnych celach.

Kategorie
Artykuły

Westerplatte – symboliczne miejsce wybuchu II Wojny Światowej

   Westerplatte to nazwa znana każdemu Polakowi. Symboliczne miejsce wybuchu II wojny światowej, znane z nieugiętej obrony Wojskowej Składnicy Tranzytowej przez nieliczną załogę w obliczu przygniatającej przewagi wroga w początku września 1939 roku.

   Dzisiejsze Westerplatte jest półwyspem utworzonym nie tylko i wyłącznie siłami natury. Półwysep tworzył się w pradawnym ujściu Wisły, której dolny bieg był jedynym wejściem do starego portu gdańskiego. Zawdzięcza swoje istnienie królowej rzek polskich – Wiśle. Na przestrzeni setek lat u dawnego jej ujścia do Zatoki Gdańskiej, znajdującego się przy obecnej Twierdzy Wisłoujście, osadzały się nanosy w postaci piasku, mułu i innych substancji materialnych powodując zamulanie toru wejściowego portu na Motławie.

   Powstanie półwyspu – pierwotnie ławicy podwodnej, a następnie wyspy, usytuowanej na północny zachód od ujścia Wisły Gdańskiej, zawdzięczać należy działalności erozyjnej i akumulacyjnej rzeki. Materiały denne przytransportowane przez Wisłę uzupełniane są przez falowanie morza. Niegdyś, gdy część wód wiślanych odprowadzał Nogat, Leniwka niosła znacznie mniej rumowiska. Niemniej przy jej ujściu tworzyły się rozległe i zmie­niające swe kształty, a nawet wędrujące na przedpolu ujścia mielizny. Stanowiły one stałe zagrożenie dla żeglugi. Ruchy podwodne piasków powodowało nie tylko wzburzone morze, ale i sama rzeka, w okresie obniżania się, wskutek wiatrów południowych, poziomu zwierciadła morza.

   Przyspieszała bowiem wówczas znacznie swój bieg i żłobiła w uformowanych ławicach podwodnych głęboką rynnę, zasypując równo­cześnie wcześniejsze koryta. Te naturalne procesy hydrogeologiczne, dokumentowane na redzie gdańskiej opracowaniami kartograficznymi od początku XVII wieku, stanowiły niegdyś jeden z głównych proble­mów żeglugi w porcie gdańskim. Najstarszą znaną dziś mapę morską rejonu ujścia Wisły sporządził w 1594 roku holenderski specjalista budownictwa wodnego i konstruktor Walter Clemens, przybyły tu z Królewca, którego zadaniem było m.in. sprawowanie nadzoru nad utrzymaniem odpowiedniej głębokości torów wodnych prowadzących do portu gdańskiego. W XVII wieku utworzyły się dwie mielizny tak zwane “łachy” (wschodnia i zachodnia). Następnie połączyły się one w jedną wyspę, nazywaną już od tej chwili Westerplatte (z hol.”wyspa zachodnia”). W 1843 roku, po wybiciu przez rzekę w czasie katastrofalnej powodzi w 1840 roku nowego ujścia zwanego Śmiałą Wisłą, wyspę połączono groblą ze stałym lądem, zasypując dawne ujście Wisły do Zatoki Gdańskiej.

   Pierwsze militarne wykorzystanie Westerplatte nastąpiło podczas polskiej wojny sukcesyjnej, gdy król Francji Ludwik XV zdecydował się poprzeć militarnie swojego teścia, króla Stanisława Leszczyńskiego i wysłał do obleganego przez Rosjan Gdańska symboliczne siły. W dniu 11 maja 1734 roku desantowano tutaj wojska francuskie w sile dwóch pułków i liczyły 1 570 żołnierzy pod wodzą brygadiera Lamotte de la Peirouze, aby  bez próby podjęcia walki – po czterech dniach odpłynąć do Kopenhagi. Powrót żołnierzy francuskich już pod nowym dowództwem ambasadora Francji w Kopenhadze, hrabiego Louisa Roberta de Plélo nastąpił 24 maja  w sile trzech pułków, liczących około 2 400 żołnierzy, którzy wzięli udział w walkach o Wisłoujście. W walkach, które toczyły się około miesiąca, zginął dowódca i ponad 100 jego żołnierzy. Kapitulacja nastąpiła 23 czerwca 1734 roku. Podczas francuskiego oblężenia Gdańska w roku 1807 walki ominęły półwysep, ale po podpisaniu traktatu w Tylży i ustanowieniu Wolnego Miasta Gdańsk pod protektoratem cesarza Napoleona Bonaparte rozpoczęto szeroko zakrojone prace fortyfikacyjne w celu obrony przeciwdesantowej tego strategicznie ważnego miejsca. Podczas ponownego oblężenia Gdańska w 1813 roku, tym razem przez połączone siły rosyjsko – pruskie przeciw broniącej się załodze francusko – polskiej, walki toczyły się również na Westerplatte i zakończyły się kapitulacją garnizonu na przełomie 1813 i 1814 roku.

   Po wojnach napoleońskich i długim na Pomorzu okresie pokoju, Westerplatte utraciło z czasem swój charakter obronnej placówki militarnej i przekształciło się w ośrodek rekreacyjno – kąpieliskowy, wykorzystywany głównie przez gdańszczan. W centrum półwyspu, jakim stało się Westerplatte od 1845 roku, stanęło w drugiej połowie XIX wieku kilka letniskowych budynków o lekkiej konstrukcji szkieletowej, między innymi dom kuracyjny i budyneczki gospodarcze, parę prywatnych wilii, a na plaży łazienki – rozbieralnie, pawilonik ratownictwa, molo o szumnej nazwie Kaiser Steg, czyli Cesarska Kładka. Zbudowano nadto we wschodniej części półwyspu, od strony kanału, przystań dla statków spacerowych, przywożących z Gdańska amatorów plaży i kąpieli. Długo utrzymywały się na Westerplatte stare fortyfikacje napoleońskie, wykorzystywane i unowocześniane przez Prusaków. Na mapie tego terenu z 1890 roku, widać na południowo – zachodnim krańcu półwyspu zarys potężnej fortyfikacji o wymiarach około 200 x 400 m. Resztki dwu mniejszych redut znajdowały się również nad Kanałem Portowym, jedne pośrodku nabrzeża, inne po wschodniej stronie, mniej więcej na miejscu obecnej przystani Żeglugi Gdańskiej. Obiekt nazywany dzisiaj placówką „Fort” pochodzi z 1911 roku i jest częścią pruskiego systemu fortyfikacji nadbrzeżnych. Było to dwukondygnacyjne stanowisko dowodzenia komendanta artylerii nadbrzeżnej i główny punkt kierowania ogniem.


   Po I wojnie światowej wszystkie niemieckie fortyfikacje na na całym obszarze Gdańska przestały służyć celom wojskowym w związku z całkowitą demilitaryzacją Wolnego Miasta. Półwysep przeznaczono (wyłączając nabrzeże Kanału Portowego, które należało do Rady Portu) na miejsce wypoczynkowe gdańszczan. Wybudowano wówczas nowe wille i łazienki, muszlę koncertową i małe domki letniskowe. Po przekazaniu tego obszaru w 1924 roku przez Gdańsk władzom polskim na Wojskową Składnicę Tranzytową, prasa gdańska rozpoczęła kampanię antypolską, skarżąc się, że społeczeństwo gdańskie poniosło niepowetowaną stratę na rzecz Polski. Westerplatte porównywano z wiedeńskim Praterem, słynnym, istniejącym od XV wieku początkowo jako zwierzyniec cesarski parkiem, w stolicy Austrii. Porównanie prymi­tywnego kąpieliska na Westerplatte ze wspaniałym Praterem było wręcz złośliwą propagandą. Strata ta była znikoma wobec posiadania przez Gdańsk znakomitych miejsc kąpielowych w Sopocie, Jelitkowie, Brzeźnie, Stogach i Sobieszewie.

   Od samego początku istnienia Wojskowej Składnicy Tranzytowej, była ona solą w oku władz Wolnego Miasta Gdańska. Zaostrzenie sytuacji nastąpiło w 1933 roku. W proteście przeciwko zastąpieniu policji portowej, policją gdańską, doraźne wzmocniono załogę WST przez 120 osobowy oddział, przybyły na pokładzie O.R.P. „Wilia”, po tygodniu oddział został wycofany. W tym samym roku rozpoczęto budowę wartowni I, V, II, IV i dwóch kabin bojowych wartowni III w piwnicy willi podoficerskiej, a w latach 1934 –  36 za zgodą Ligi Narodów Polacy budują nowoczesne koszary z wartownią nr VI w piwnicy.

   Na wiosnę w 1939 roku przybywa ostatnia zmiana załogi z 2 Dywizji Piechoty Legionów z Kielc, zwiększa się też liczba żołnierzy nielegalnie przybywających z Gdyni na pokładzie holownika w ramach akcji wzmacniana siły obronnej składnicy. 25 sierpnia 1939 roku, przybycie z  kurtuazyjną wizytą do portu gdańskiego, szkolnego okrętu Kriegsmarine „Schleswig – Holstein” zamiast awizowanego wcześniej, lekkiego krążownika „Königsberg”. Pretekstem wizyty było oddanie hołdu poległym w 1914 roku marynarzom z krążownika „Magdeburg”, pochowanym w Gdańsku. Pierwotnie termin wybuchu wojny określony w „Fall Weiss” (Plan Biały) zakładał atak na Polskę w dniu 26 sierpnia, w ostatniej chwili przesunięty przez Adolfa Hitlera na 1 września.

   Załoga WST: komendant mjr Henryk Sucharski, zastępca komendanta, dowódca obrony od 2 września kpt. Franciszek Dąbrowski, co najmniej 210 żołnierzy i pracowników cywilnych, w tym sześciu oficerów.

   Wyznaczone cele: Obrona terenu WST, w ciągu 6 godzin do czasu nadejścia pomocy, następnie został zwiększony czas oporu do 12 godzin. Działania odciążające siły polskie, broniące Gdyni i półwyspu Hel.

   Uzbrojenie: 1 armata polowa kal. 75 mm, 2 działka ppanc (przeciwpancerne) kal. 37 mm, 4 moździerze kal. 81 mm, 42 karabiny maszynowe (6 lekkich, 18 ręcznych i 18 ciężkich), 160 karabinów, 40 pistoletów, 560 granatów ręcznych obronnych i 560 granatów ręcznych zaczepnych.

  Plany niemieckie zakładały szybkie zajęcie terenu WST, po uprzednim przygotowaniu artyleryjskim „Schleswiga – Holsteina”: 4 działa 280 mm, 10 dział 150 mm, 4 działa 88 (jednocześnie mógł prowadzić ogień tylko z części posiadanej artylerii). Podstawowymi jednostkami ataku była Kompania Szturmowa Marynarki Wojennej wsparta kompanią saperów, plutonami SS, SA i policji. Nie licząc załogi okrętu szkolnego, i obsługi jednostek wsparcia, WST była  bezpośrednio atakowana przez około 600 ludzi. Ostrzał prowadzony od strony zatoki przez co najmniej dwa torpedowce był wysoce nieskuteczny.

   1 września, godz. 4:48 – ostrzał z artylerii „Schleswiga – Holsteina” rozpoczął niemiecką operację, mającą na celu zajęcie terenu WST. Załoga polska odparła dwa szturmy i zadała duże straty przeciwnikowi. Sytuacja przeciwników na Westerplatte była krańcowo różna. Załoga WST w sile wzmocnionej kompanii, składała się z  wyselekcjonowanych specjalistów różnych dziedzin. Teren był dobrze przygotowany do stosunkowo krótkiej, ale intensywnej  walki, w oparciu o stałe i polowe elementy fortyfikacji. Polacy borykali się z brakiem większej ilości artylerii, w tym przeciwlotniczej, oraz braków w zaopatrzeniu (część wyposażenia nie dotarła do składnicy, zatrzymana przez Niemców). Rozwiązanie Korpusu Interwencyjnego, który miał przyjść załodze na odsiecz, skazało walkę na przegraną od chwili jej podjęcia. Siły niemieckie posiadały wielokrotnie większy potencjał bojowy, ale dużo do życzenia pozostawiał sposób planowania i dowodzenia. Kiepskie rozpoznanie i złe prowadzenie działań, spowodowały znaczne straty wśród atakujących oddziałów. Jednakże stosunek sił nie pozostawiał złudzeń co do ostatecznego wyniku walki. W nocy z 1 na 2 września Polacy rozkręcili tory kolejowe, co zwiększyło bezpieczeństwo na przedpolu.

   2 września – Na wskutek miernych rezultatów dowództwo niemieckie postanowiło wesprzeć oddziały atakujące bombardowaniem lotniczym. Około godz. 17-tej nastąpił nalot blisko pięćdziesięciu samolotów Junkers Ju 87, które bardzo skutecznie zbombardowały obiekty składnicy. Nalot całkowicie zniszczył wartownię nr V, uszkodził budynek koszarowy, rozbił wszystkie cztery moździerze i dokonał innych rozległych strat. Zginęło co najmniej pięciu polskich żołnierzy, a kilkunastu odniosło rany. Mjr Sucharski na wskutek wstrząsu i napływających meldunków o stratach podejmuje jednoosobowo decyzję o kapitulacji, motywując ją  wypełnieniem rozkazu 12 godzinnej walki. Kapitan Dąbrowski, przy poparciu innych oficerów, nie zgadza się z decyzją komendanta i bierze na siebie ciężar dowodzenia, aż do kapitulacji, w siódmym dniu walki. Niemcy popełniają poważny błąd, próbując zająć polskie pozycje  dopiero po upływie dwóch godzin od bombardowania, pozwalając na skonsolidowanie obrony. Po odparciu próby ataku, przez Polaków dowództwo niemieckie uznaje, że nalot nie był skuteczny i rezygnuje z dalszego wsparcia powietrznego.

   Od 3 do 6 września – Trwa obrona Westerplatte, Niemcy prowadzą rozpoznanie, wzmożoną działalność patroli, silny ostrzał artyleryjski, koncentrują siły i przygotowują się do ostatecznego uderzenia. Niemcy podejmują ponowną, nieudaną próbę wtoczenia na teren składnicy cysterny z paliwem w celu podpalenia lasu.

   7 września – W wyniku ostrzału została trafiona i zniszczona wartownia nr II. Po odparciu ataku jednostek niemieckich mjr Sucharski jednoosobowo podejmuje decyzję kapitulacji na wskutek stanu rannych żołnierzy, szczególnie por. Leona Pająka. Niemcy w uznaniu męstwa polskich żołnierzy proponują honorowe warunki kapitulacji. W czasie walk ginie 15 Polaków, około 40 jest rannych i kontuzjowanych, straty niemieckie są kilkakrotnie wyższe i wynoszą nie mniej niż 50 zabitych i ponad 120 rannych.

   Militarny wymiar tej walki był ograniczony, a wynik przesądzony, jednak wymiar moralny i nimb sławy westerplatczyków, ukuty jeszcze w czasie wojny są dowodem na to, że ich trud nie poszedł na marne.

Kategorie
Artykuły

Kalendarium Placu Solidarności i Pomnika Poległych Stoczniowców 1970 w Gdańsku

Wydarzenia Grudnia 1970 w Gdańsku

  • 1970, 14 grudnia – rozpoczęcie strajku w Stoczni Gdańskiej im. Lenina w związku z tzw. „regulacją cen”.
  • 1970,  14 i 15 grudnia – zajścia na ulicach Gdańska i prowokacje ze strony władz: demolowanie i okradanie sklepów oraz podpalenie kilku obiektów, w tym budynku KW PZPR.
  • 1970, 16 grudnia – oddziały Ludowego Wojska Polskiego i Milicji Obywatelskiej ostrzelały z broni maszynowej stoczniowców z Lenina wychodzących przez zakładową Bramę nr II. Śmierć na miejscu poniosło dwóch robotników, w wyniku postrzałów trzech zmarło w krótkim czasie, a kilkunastu zostało rannych.
  • 1971, styczeń – stoczniowy ślusarz Henryk Lenarciak na zebraniu związków zawodowych po raz pierwszy porusza temat pomnika poświęconego tym wydarzeniom i ich ofiarom.
  • 1971, 01 maja – podczas pochodu stoczniowcy nieśli transparenty z hasłami rozliczenia winnych tragedii grudniowej.

Budowa Pomnika Poległych Stoczniowców 1970 w Gdańsku

  • 1979, grudzień – zapowiedź opozycjonisty Lecha Wałęsy, że za rok powstanie kopiec z kamieni przyniesionych przez robotników.
  • 1980, 14 sierpnia – początek strajku Stoczni Gdańskiej im. Lenina, jeden z pierwszych postulatów strajkujących to żądanie zgody na budowę pomnika ofiar wydarzeń grudniowych.
  • 1980, 24 sierpnia – gdański MKS zatwierdza rysunek inż. Bogdana Pietruszki i wyznacza datę odsłonięcia pomnika na dzień 16 grudnia 1980 roku (dziesiątą rocznicę wydarzeń Grudnia 1970 w Gdańsku).
  • 1980, 01 września – powstaje Społeczny Komitet Budowy Pomnika.
  • 1980, 24 września – prezentacja makiet przez zespoły architektoniczne uczestniczące w wewnętrznym konkursie. Zmiana założeń projektu według rysunku Bogdana Pietruszki z czterech na trzy krzyże z kotwicami.
  • 1980, 01 października – tajne głosowanie SKBP i wybór wyglądu pomnika według projektu Roberta Peplińskiego.
  • 1980, 10 października – zatwierdzenie projektu  przez ówczesnego ministra kultury i sztuki Wiktora Zina.
  • 1980, 02 grudnia – zakończenie ustawiania krzyży powstałych w Stoczni Gdańskiej im. Lenina będącej inwestorem zastępczym.
  • 1980, 03 – 04 grudnia – zawieszenie kotwic na krzyżach.
  • 1980, 06 grudnia – wmurowanie kamienia węgielnego.
  • 1980, 07 grudnia – montaż płaskorzeźb wykonanych przez Roberta Peplińskiego i Elżbietę Szczodrowską-Peplińską.
  • 1980, 16 grudnia – odsłonięcie pomnika przy udziale przewodniczącego Rady Państwa Henryka Jabłońskiego i kard. Franciszka Macharskiego w dziesiątą rocznicę wydarzeń grudniowych.

Pomnik jako miejsce pamięci w latach 80. XX wieku

  • 1981, 13 grudnia – 1989 rok – w stanie wojennym i w latach następnych pomnik i plac (oficjalnie przemianowany na plac Solidarności Robotniczej) pozostawały pod opieką Służby Bezpieczeństwa.
  • 1987, 12 czerwca – III pielgrzymka papieża Jana Pawła II do Polskiej Rzeczpospolitej Ludowej i samotna modlitwa u stóp pomnika.

Współczesność

  • 2000 – zmiana wyglądu dwóch krzyży w pomniku ze względów bezpieczeństwa.
  • 2005, 31 sierpnia – uroczystości z okazji 25-lecia strajków sierpniowych.
  • 2010, 10 kwietnia – od pierwszych minut po katastrofie samolotu prezydenckiego Gdańszczanie oddają hold poległym składając kwiaty i zapalając tysiące zniczy.
  • 2010, 31 sierpnia – 30. rocznica podpisania porozumień sierpniowych.
  • 2010, 16 grudnia – obchody 40-lecia masakry na Wybrzeżu.
  • 2014, 30 sierpnia – uroczyste otwarcie Europejskiego Centrum Solidarności na terenie dawnej Stoczni Gdańskiej w sąsiedztwie historycznej Bramy nr II Stoczni Gdańskiej i placu Solidarności.
  • 2015, 31 sierpnia – w 35. rocznicę podpisania Porozumień Gdańskich uroczystość składania kwiatów przez KK NSZZ “Solidarność”.
  • 2015, 16 grudnia – obchody 45. rocznicy masakry robotników i 34. rocznicy pacyfikacji Stoczni Gdańskiej w stanie wojennym w grudniu 1981 roku.
  • 2020, sierpień – obchody 40. rocznicy wydarzeń Sierpnia 1980 i powstania ruchu społecznego Solidarność.
  • 2020, grudzień – obchody 50. rocznicy Grudnia 1970, wmurowanie pamiątkowych tablic przed historyczną Bramą nr II Stoczni Gdańskiej.

W czerwcu 2020 roku Fundacja Promocji Solidarności i Instytut Dziedzictwa Solidarności
we współpracy z Morską Fundacją Historyczną opracowała serię materiałów filmowych
poświęconych wirtualnemu zwiedzaniu Muzeum Sali BHP Stoczni Gdańskiej.
Zapraszamy do obejrzenia odcinka poświęconego Pomnikowi Poległych Stoczniowców 1970 roku
w serwisie YouTube.

Kategorie
Artykuły

Kalendarium historyczne Stoczni Gdańskiej

Wiek XIX i okres I wojny światowej

  • 1844 – władze Królestwa Prus zakładają w Gdańsku nad Martwą Wisłą bazę dla okrętów Pruskiej Marynarki Wojennej.
  • 1851 – wodowanie pierwszego okrętu, parowo–żaglowej korwety „Danzig”.
  • 1854 – powołanie Stoczni Królewskiej w Gdańsku.
  • 1871 – po proklamacji Cesarstwa Niemieckiego podniesienie rangi zakładu i zmiana nazwy na Stocznia Cesarska w Gdańsku.
  • 1873 – 1889 – budowa nowych obiektów stoczniowych i infrastruktury przemysłowej w Stoczni Cesarskiej w Gdańsku.
  • 1890 – w sąsiedztwie Stoczni Cesarskiej w Gdańsku powstaje filia zakładów przemysłowca F. Schichaua z Elbląga – Stocznia Schichaua w Gdańsku.
  • 1904 – przekopanie Portu Cesarskiego, obecnego Kanału Kaszubskiego, początek zabudowy stoczniowej na wyspie Ostrów.
  • 1906 – Stocznia Cesarska jako pierwszy zakład w Cesarstwie Niemieckim podejmuje seryjną produkcję okrętów podwodnych (U-bootów).
  • 1906 – Stocznia Schichaua w Gdańsku rozpoczyna budowę wielkich okrętów pancernych.
  • 1918, listopad – koniec pierwszej wojny światowej, upadek Cesarstwa Niemieckiego.

 

Międzywojenne Wolne Miasto Gdańsk i okres II wojny światowej

  • 1920 – powstanie Wolnego Miasta Gdańska i wprowadzenie demilitaryzacji gdańskich stoczni.
  • 1920 – budowa za zgodą Ligi Narodów czterech monitorów rzecznych dla II Rzeczpospolitej.
  • 1922 – na terenie dawnej Stoczni Cesarskiej w Gdańsku i pobliskich terenów przemysłowych powstaje Międzynarodowe Towarzystwo Budowy Statków i Maszyn, zwane także Danziger Werft – Stocznia Gdańska.
  • Lata 30. XX wieku – produkcja Danziger Werft obejmuje: statki, pogłębiarki, holowniki, silniki diesla i silniki elektryczne oraz lokomotywy i tabor kolejowy.
  • 1940 – 1945 – w zakładach Danziger Werft i Stocznia Schichaua budowano U-booty typu VII C i XXI.
  • 1945, marzec – czerwiec – wojska Armii Czerwonej okupują tereny obu stoczni, wywożą gotowe i wyposażane U-booty wraz z materiałami i oprzyrządowaniem, resztę palą i dewastują.

 

Druga połowa XX wieku – historia Stoczni Gdańskiej im. Lenina

  • 1945, 14 czerwca – następuje oficjalne przekazanie wszystkich stoczni w Gdańsku władzom polskim przez Armię Czerwoną.
  • 1947, 19 października – z połączenia dawnych Danziger Werft i Stoczni Schichaua powstaje przedsiębiorstwo państwowe Stocznia Gdańska.
  • 1948, 6 listopada – wodowanie pierwszego zbudowanego w Polsce po drugiej wojnie światowej statku pełnomorskiego – rudowęglowca s/s “Sołdek”.
  • 1949 – umowa polsko-radziecka o współpracy gospodarczej, początek eksportu statków do ZSRR, w latach późniejszych wyniesie on ok. 90% produkcji Stoczni Gdańskiej.
  • 1955 – uruchomienie produkcji nowoczesnych motorowców o nośności 10,000 DWT.
  • lata 60. XX wieku – Stocznia Gdańska zajmuje piąte miejsce na świecie pod względem wodowanego tonażu, jej załoga liczy wówczas około 18 tysięcy pracowników.
  • 1961, 13 grudnia – w czasie pożaru statku m/s “Maria Konopnicka” ginie 22 stoczniowców, początek organizacji Sali BHP Stoczni Gdańskiej.
  • 1967, 15 kwietnia – decyzją KC PZPR Stocznia Gdańska otrzymuje imię W.I. Lenina.
  • 1969 – Stocznia Gdańska im. Lenina zajmuje drugie miejsce na świecie w produkcji statków rybackich.
  • 1970, 14-16 grudnia – strajk spowodowany drastycznymi podwyżkami cen artykułów żywnościowych, walki uliczne i masakra robotników przed II Bramą Stoczni Gdańskiej im. Lenina.
  • 1980, 14-31 sierpnia – strajk stoczni w obronie zwolnionej z pracy Anny Walentynowicz, który następnie przekształca się w strajk solidarnościowy wielu zakładów. Powstaje lista 21 postulatów solidarnościowych, na czele Międzyzakładowego Komitetu Strajkowego staje elektryk Lech Wałęsa.
  • 1980, 31 sierpnia – w budynku Sali BHP następuje podpisanie porozumień gdańskich z rządem PRL.
  • 1980, 16 grudnia – na nowo powstałym Placu Solidarności odsłonięto Pomnik Poległych Stoczniowców 1970 roku.
  • 1981, 16 grudnia – pacyfikacja strajku w Stoczni Gdańskiej im. Lenina po ogłoszeniu stanu wojennego.
  • 1982 – wodowanie żaglowca szkolnego „Dar Młodzieży” dla WSM w Gdyni, który zastąpił przedwojenny “Dar Pomorza”.
  • 1988, maj i sierpień – strajki w celu przywrócenia legalności NSZZ „Solidarność”.
  • 1988, listopad – podczas wizyty premiera M. Rakowskiego w Stoczni Gdańskiej im. Lenina pada zapowiedź likwidacji zakładu z powodu rzekomych słabych wyników ekonomicznych.
  • 1990, 27 stycznia – wolą załogi Stocznia Gdańska traci swojego patrona – W. I. Lenina.
  • 1994, listopad – tragiczny pożar w Hali Stoczni, ginie 7 osób, a rannych zostaje ponad 300.
  • 1996 – ogłoszenie upadłości Stoczni Gdańskiej.

 

Czasy najnowsze

  • 1998 – właścicielem części dawnej Stoczni Gdańskiej zostaje Grupa Stoczni Gdynia.
  • 1999 – wpisanie do rejestru zabytków trzech obiektów na terenie dawnej Stoczni Gdańskiej: dyrekcji, remizy straży pożarnej i Sali BHP.
  • 2000 – w ramach obchodów 20-lecia porozumień gdańskich otwarto w historycznej Sali BHP wystawę „Drogi do Wolności”.
  • 2004 – KK NSZZ „Solidarność” przejmuje Salę BHP Stoczni Gdańskiej.
  • 2005, sierpień – na terenach postoczniowych z okazji 25-lecia powstania NSZZ „Solidarność” odbył się koncert J.M. Jarra dla blisko 100 tysięcy ludzi.
  • 2006 – wystawa „Drogi do Wolności” zostaje przeniesiona do nowej siedziby, początek remontu Sali BHP.
  • 2007 – powołany zostaje nowy zakład – Stocznia Gdańsk S.A. z większościowym pakietem akcji w rękach ukraińskiego koncernu ISD.
  • 2010 – po trwającym kilka lat remoncie nastąpiło udostępnienie Muzeum Sali BHP dla zwiedzających.
  • 2014, sierpień – otwarcie Europejskiego Centrum Solidarności, pierwszego nowego budynku na terenach dawnej Stoczni Gdańskiej.
  • 2016, sierpień – inauguracja Muzeum Sali BHP Stoczni Gdańskiej i otwarcie wystawy „Stocznia – Solidarność”.
  • 2018, 12 października – udostępnienie Szlaku Stoczni Cesarskiej prowadzącego przez terenu dawnej Stoczni Gdańskiej.
  • 2020 – obchody 40. rocznicy wydarzeń Sierpnia 1980 roku i 50. rocznicy wydarzeń Grudnia 1970 roku.